اندیشکده صدراعظم در سیزدهمین جلسه از سلسله جلسات «ارائه اندیشکده‌ها و گروه‌های اندیشه‌ورزی» با ابتکار خانه اندیشه‌ورزان، عصر روز پنج‌شنبه دوم مهرماه ۱۴۰۵ با حضور جناب مهندس صابر میرزایی (استاد جلسه) و همچنین جمعی از پژوهشگران، اساتید و فعالان حوزه مالیات و حکمرانی در سالن ابن‌سینای خانه اندیشه‌ورزان برگزار شد.
الف) معرفی اندیشکده صدراعظم
دکتر بشیر نداف (مدیر اندیشکده صدراعظم) در آغاز، با اشاره به اینکه اندیشکده صدراعظم «محفلی برای دغدغه‌مندان حل مسائل نظام مالیاتی و مالیه عمومی کشور» است، گفت که این اندیشکده رسالت خود را بر «نیازسنجی، هدایت، حمایت، گسترش و انسجام فعالیت‌های پژوهشی و اندیشه‌محور بر پایه نیازهای کلان حکمرانی» بنا نهاده است. وی افزود که اندیشکده با به‌کارگیری روش‌های علمی و خلاقانه در حوزه «ایده‌پردازی، تصمیم‌سازی و حل مسئله» می‌کوشد تا «یاری‌گری امین و پویا برای نظام مالیاتی و مالیه عمومی کشور» باشد.
ب) ضرورت وجود اندیشکده: نقد نهادهای موجود
نداف با اشاره به اینکه «نظام حکمرانی حاصل تقاطع و تضارب سه نهاد است»، گفت که این سه نهاد عبارتند از: بخش عمومی (دولت و دستگاه حاکمیتی)، بخش خصوصی (بازار و شرکت‌ها) و جامعه مدنی (احزاب، تشکل‌ها، اتحادیه‌ها و انجمن‌ها). وی با تأکید بر نقش «حیاتی و مهم» جامعه مدنی در فرایند حکمرانی، گفت که این نقش در کشور ما «مغفول مانده است» و دلیل آن، «قدرت‌های سیاسی و اقتصادی زیاد دو نهاد دیگر» است که عملاً امکان ایفای نقش را از بخش جامعه مدنی سلب کرده‌اند.
مدیر اندیشکده صدراعظم با نقد نهاد خروجی دانشگاه به عنوان متولی حل علمی مسائل جامعه، گفت: «نهاد دانشگاه در واقع از کارایی اصلی آن که حل مسئله عمومی است، (حداقل در زمینه علوم اجتماعی) فاصله گرفته است.» وی توضیح داد: «از آنجا که تأکید ما در محیط دانشگاهی بر تولید علم و گسترش مرزهای دانش است، در واقع ضرورتاً جامعه دانشگاهی به دنبال حل معضلات جوامع پیشرو که در مرز دانش قرار دارند حرکت می‌کند. لذا مسائل روز جامعه ما که با مرزهای دانش فاصله معناداری دارد، مورد غفلت واقع می‌شود.» نداف با ذکر مثال «حل مسئله تورم» گفت: «وقتی در ذهن یک استاد دانشگاه حل مسئله تورم بر اساس الگوهای علمی دنیا بدیهی و در دسترس قلمداد می‌شود، در مدل‌هایی که مبنای کار علمی و سیاستی خود قرار می‌دهد، حل مسئله تورم آسان و وابسته به یک تصمیم ساده سیاسی فرض می‌شود و خب در این الگو بیان نمی‌شود که اگر دهه‌ها پیش کشورهای دیگر تورم را حل کردند و اینجا حل نشده، باید «گره‌ای» وجود داشته باشد که هنوز برای آن در نظام حل مسایل ایران تدبیری اندیشیده نشده است.» وی افزود: «به خاطر همین است که دانشگاه شکاف و فاصله میان علم و عمل در جامعه ما را نتوانسته پر کند.
وی با اشاره به مراکز پژوهشی وابسته به دستگاه‌های اجرایی (مانند پژوهشکده پولی و بانکی، مرکز پژوهش‌های مجلس، پژوهشکده بیمه، پژوهشکده امور اقتصادی و …) گفت: «اینها نیز هنوز به آن کارکرد ویژه‌ای که حل مسئله عمومی است، نائل نشده‌اند.» وی یکی از دلایل اصلی این ناکامی را «کارمندپروری در این نهادها» دانست: «بوروکراتیزه شدن نامعقول انسان‌ها در این نهادها باعث می‌شود که آنها به عنوان یک فرد خلاق، پژوهشگر و پیشرو نتوانند، اولاً مسئله عمومی را شناسایی کنند، ثانیاً در زمینه حل آن دغدغه‌مند باشند و نهایتاً برای آن راهکار ارائه دهند.
ایشان با اشاره به اینکه «نهادهای مختلف می‌توانند مانع از انجام کارها در کشور شوند، اما نهادی نداریم که یک کار درست و منطقی را محکم بتواند جلو ببرد»، گفت که به همین دلیل «به دنبال ضلع سوم نهاد حکمرانی هستیم» تا نظام حکمرانی مالیاتی ما را کامل کند.
پ) چرا مالیات مهم است؟
دکتر نداف با طرح این پرسش که «چرا مالیات مهم است؟»، گفت: مالیات ابزاری مهم و اساسی برای برقراری ارتباط «مردم‌سالاری و دیوان‌سالاری» است. به عبارت دیگر در این الگو به یک نظام سیاسی نیاز داریم که حدفاصل میان این دو مفهوم را پر کند. بنابراین نظام سیاسی برای پیشبرد امور خود نیازمند این است که با ابزار «مالیات» و «بودجه» این دو سر طیف را به هم متصل کند.
ت) فعالیت‌های اندیشکده صدراعظم
دکتر نداف در ادامه به بخشی از فعالیت‌های گسترده اندیشکده در مدت کوتاه تأسیس آن اشاره کرد:
*برگزاری نشست‌های تخصصی: نشست اول با سه موضوع «همفرگشت سازمانی: رویکردی نوین در سازمان امور مالیاتی»، «مردم‌سالاری و دیوان‌سالاری» و «از دولت مالیات‌ستان تا دولت اعتمادساز» برگزار شده است.
* فراخوان گزارش‌های سیاستی: اولین دوره آن امسال برگزار شد و گزارش‌های خوبی دریافت و داوری شده‌اند. وی اشاره کرد که «چهارده دوره همایش سالانه سیاست‌های مالی و مالیاتی توسط سازمان امور مالیاتی کشور تا کنون برگزار شده است. در طول این چهارده همایش، بحث مقالات علمی و پژوهشی مطرح بوده و دوره‌ای به طور ویژه یا در حاشیه همایش‌ها پیرامون مباحث سیاست‌گذاری مالیاتی و تقویت گزارش سیاستی در حوزه مالیات را شاهد نبودیم.
* راه‌اندازی پایگاه خبری «مردم و مالیات»: اهمیت ارتباط با جامعه و اطلاع‌رسانی به‌هنگام و دقیق، اندیشکده صدراعظم را برآن داشت تا با ایجاد پایگاه خبری «مردم و مالیات» به صورت روزانه خبرهای حوزه اقتصاد و مالیات را نیز پوشش بدهیم و از این طریق ارتباط تنگاتنگ خود با جامعه مؤدیان مالیاتی و عموم مردم ارتقا بخشیم.
* انتشار گزارش‌های سیاستی: از جمله سایر دستاوردهای اندیشکده می‌توان به انتشار تعدادی مقاله علمی، گزارش سیاستی، آسیب‌شناسی و تحلیل و همچنین یادداشت‌های کوتاه سیاستی به فراخور موضوعات روز کشور اشاره نمود.
ث) چالش‌های اندیشکده
دکتر نداف دو چالش عمده اندیشکده را برشمرد:
* چالش نرم‌افزاری: «صدای اندیشکده نه در بخش عمومی، نه بخش خصوصی شنیده نمی‌شود. یعنی علی‌رغم سعی بر تعاملات مکرر و حتی تقاضای وقت ملاقات برای برقراری ارتباط با هدف مفاهمه و ارایه طرح‌ها و برنامه‌ها و احصای نیازمندی‌های مرتبط با مباحث مالیاتی، متأسفانه هنوز ارتباط لازم شکل نگرفته است.
* چالش سخت‌افزاری: «بحث موقعیت مکانی و امکانات فیزیکی و دیجیتال برای برگزاری جلسات و هماهنگی‌هایی که باید انجام بدهیم، یکی از چالش‌هایی است که امیدوار هستیم، اینها را در آینده بتوانیم مرتفع کنیم.
ج) نقد مهندس صابر میرزایی
مهندس میرزایی در نقد این ارائه، ضمن تأیید ارزشمندی کار اندیشکده صدراعظم، گفت: «به نظرم کاری را که می‌خواهید انجام دهید، کاری ارزشمند و ضروری است که قطعاً کسانی نیازمند این هستند.» وی با اشاره به اینکه «در ادبیات موضوع، ما در نهادهای عمومی غیردولتی نیز داریم. مثل دانشگاه آزاد و نهادهای عمومی غیردولتی و سمن‌ها نیز نقش همان نهاد جامعه مدنی در حکمرانی عمومی را دارند. اما کارکرد آنها این نیست که کاری کنند، بلکه از یک کاری حمایت می‌کنند، از یک قانونی حمایت می‌کنند. کاری که شما نیز باید بکنید و درست انجام بدهید، همین است.
وی با تأکید بر اینکه «شما به مبحث فکری و نظری ورود نکردید، اما به نظرم نفس کار خوب است»، پیشنهاد داد که «با برقراری ارتباط با مسئولین مربوطه شاید روابط جدیدی شکل بگیرد که منشأ خیر باشد.
مهندس میرزایی در بخش پایانی، با اشاره به بحث «تعارض منافع» گفت: «یکی از دلایلی که این اتفاق نیفتاده است، بحث تعارض منافع است. باید یک خانه‌تکانی تعارض منافع نیز داشته باشند. تعارض منافع نمی‌گذارد که این اقدامات به نتیجه خوبی برسند.»
