دکتر مهراب عالی؛ (عضو اندیشکده صدراعظم):

معافیت، ابزار عدالت یا تکنیک بدن‌مندسازی قدرت؟

در پارادایم رسمی اقتصاد و حقوق مالیه عمومی، معافیت مالیاتی عموماً به‌مثابه ابزاری برای تشویق فعالیت‌های مولد، حمایت از گروه‌های خاص یا تحقق عدالت اجتماعی تعریف می‌شود. این روایتِ حقوق‌محور، معافیت را امتیازی هدفمند تصور می‌کند که از سوی قانون‌گذار برای ایجاد رشد اقتصادی یا کاهش نابرابری توزیع می‌شود. اما وقتی موضوع معافیت را در چارچوب فلسفه سیاسی و نظریه‌های انتقادی قدرت بررسی کنیم، تصویر کاملاً متفاوتی به دست می‌آید. در این چشم‌انداز، معافیت نه صرفاً یک ابزار سیاست‌گذاری، بلکه تکنولوژی قدرت است. سازوکاری که بدن‌ها را درون نظم مالیاتی «مشمول» یا «نامشمول» می‌سازد، هویت‌ها را طبقه‌بندی می‌کند، مشروعیت تولید می‌کند و نابرابری را بازتوزیع می‌نماید .

از این منظر، پرسش اصلی این نیست که چه کسی معاف است؟ بلکه این است که معافیت چه می‌کند؟ چه سازوکارهایی را فعال می‌سازد؟ چه روابطی از قدرت را تثبیت می‌کند؟ و چگونه بدن‌هایی را از شبکه نظارتی-انضباطی مالیات خارج می‌کند تا نظم کلی را بازتولید نماید؟

اینجاست که نظریه قدرت- دانش فوکو و نظریه «استثناء» آگامبن به‌عنوان ابزار تحلیلی مرکزی ظاهر می‌شوند. از نگاه آگامبن، قدرت حاکم زمانی خود را تثبیت می‌کند که بتواند «استثناء» خلق کند، یعنی بدن‌هایی که از نظم حقوقی خارج شده‌اند، اما دقیقاً همین خروج، چفت‌وبست نظم را شکل می‌دهد . بنابراین، در نظم مالیاتی ایران نیز، معافیت تنها امتیاز نیست، زبان، بدن و قدرت را سازمان می‌دهد، مشروعیت می‌سازد، تبعیض را طبیعی جلوه می‌دهد و از طریق طردِ برخی بدن‌ها، دیگر بدن‌ها را درون نظم نگه می‌دارد.

در این یادداشت تلاش می‌کنیم نشان دهیم که چگونه معافیت‌های در نظام مالیاتی، سازوکارهایی برای تولید بدن‌های استثنایی‌اند. بدن‌هایی که از شبکه پانوپتیکون مالیاتی خارج می‌شوند، اما همین خروج، قدرتشان را تثبیت می‌کند و در نهایت، پیامدهای عمیقی برای عدالت مالیاتی، مشروعیت نهادی، و اعتماد عمومی ایجاد می‌کند.

بدن‌های معاف: استثناءهایی که نظم را می‌سازند

یکی از بنیادی‌ترین سازوکارهای قدرت مالیاتی در ایران، تولید «بدن‌های معاف» است، بدن‌هایی که از نظم انضباطی مالیات خارج می‌شوند، اما دقیقاً همین استثناء، کارکردی بنیادین در تثبیت نظم دارد. به تعبیر فوکو، قدرت مدرن از طریق مرئی‌سازی بدن‌های عادی و نامرئی‌سازی بدن‌های استثنایی عمل می‌کند، یعنی با نظارت بر بدن‌های مشمول، انضباط را تولید می‌کند و با حذف برخی بدن‌ها از نظارت، سلسله‌مراتب مشروع را تثبیت می‌نماید .

در نظام مالیاتی ایران، گروه‌های معاف طیفی وسیع از بازیگران اقتصادی، سیاسی و مذهبی را شامل می‌شود. بنیادها، آستان‌ها، ستادها، مناطق آزاد، بخش‌هایی از کشاورزی، نهادهای مذهبی، مؤسسات خیریه و بعضی گروه‌های حرفه‌ای، از پرداخت مالیات معاف‌اند. این معافیت‌ها در سطح قانون، عموماً با استدلال‌های «حمایتی» یا «اقتصادی» توجیه می‌شوند. اما در سطح جامعه‌شناختی، آنچه رخ می‌دهد، تولید بدن‌های خاص است. بدن‌هایی که نه‌تنها خارج از نظم مالیاتی باقی می‌مانند، بلکه نقش نمادین مهمی در تثبیت قدرت ایفا می‌کنند.

بر اساس گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس، نهادهایی مانند بنیاد مستضعفان، آستان قدس رضوی و ستاد اجرایی فرمان امام، با وجود فعالیت اقتصادی گسترده، از شمول نظارت مالیاتی خارج مانده‌اند. این نهادها، در چارچوب نظریات آگامبن، نمونه‌ی روشن Homo Sacer مالیاتی‌اند، بدن‌هایی که در مرز قانون قرار دارند: از مزایا استفاده می‌کنند اما الزامات را برعهده ندارند.

این وضعیت نه‌تنها استثناء تولید می‌کند، بلکه پیکربندی قدرت را نیز تثبیت می‌کند. بدن‌های عادی (مؤدیان حقیقی و شرکت‌های کوچک) باید شفاف باشند، اما بدن‌های معاف، نامرئی باقی می‌مانند.

سیاست استثناء: چگونه معافیت مشروعیت تولید می‌کند؟

سیاست استثناء، صرفاً حذف برخی گروه‌ها از پرداخت مالیات نیست، بلکه نوعی عملیات گفتمانی-قدرت است. دولت از طریق گفتمان‌سازی پیرامون معافیت‌ها، مشروعیت تولید می‌کند، سلسله‌مراتب ارزشی می‌سازد و بدن‌های معاف را تبدیل به «بدن‌های ارزشمند» می‌نماید. این همان سازوکاری است که فوکو آن را «شمول از طریق طرد» می‌نامد، یعنی بدن‌هایی که از قانون خارج شده‌اند، در واقع، نقشی کلیدی در تولید نظم دارند .

در بسیاری از متون رسمی، معافیت نهادهای مذهبی نه‌تنها قانونی، بلکه اخلاقی و ضروری برای حفظ ارزش‌ها معرفی می‌شود. این گفتمان، معافیت را به سطحی فراتر از قانون ارتقا می‌دهد، به سطح فضیلت، تقدس و هویت.

مطالعات نشان می‌دهد که گفتمان رسمی درباره معافیت‌ها بر سه استراتژی تکیه دارد: قدسی‌سازی معافیت‌ها، بی‌خطرنمایی پیامدهای مالیاتی، طبیعی جلوه‌دادن استثناء.

به تعبیر بوردیو، این وضعیت معافیت‌ها را به «سرمایه نمادین» تبدیل می‌کند: امتیازی که نه‌فقط اقتصادی، بلکه فرهنگی و معنایی است .

تبعیض مالیاتی: بازتوزیع نابرابری و تولید بدن‌های مطیع

پیامد ساختاری معافیت‌های گسترده، تبعیض مالیاتی است. یعنی وضعیتی که گروه‌های معاف، بدون مشارکت مالی، از خدمات عمومی بهره‌مند می‌شوند. این نابرابریِ ساختاری، نه‌فقط اقتصادی، بلکه بدنی است. بدن‌های مشمول باید در معرض نظارت، ثبت تراکنش، رتبه تمکین و مجازات قرار گیرند، اما بدن‌های معاف از این شبکه خارج می‌مانند.

این همان چیزی است که رالز آن را نقض اصل عدالت به‌مثابه انصاف می‌نامد، زیرا معافیت زمانی عادلانه است که به نفع محرومان باشد، نه صاحبان قدرت.

برخی گزارش‌ها نشان می دهد که حدود ۴۰ درصد اقتصاد ایران از پرداخت مالیات معاف است. این رقم، نه‌فقط یک آمار مالی، بلکه یک واقعیت جامعه‌شناختی است. دولت هر ساله بخش بزرگی از اقتصاد را از انضباط مالیاتی خارج می‌کند و در نتیجه، بار مالیاتی بر دوش گروه‌های کوچک‌تر و کم‌قدرت‌تر قرار می‌گیرد.

این وضعیت موجب شکل‌گیری دو پیامد کلیدی شده است: افزایش بار مالیاتی بر گروه‌های شفاف، کاهش اعتماد عمومی و بحران مشروعیت مالیاتی. این همان مکانیزمی است که بوردیو آن را «خشونت نمادین» می‌نامد: یعنی حکمرانی از طریق تصمیماتی که نابرابری را طبیعی و اجتناب‌ناپذیر جلوه می‌دهند.

مقاومت در برابر معافیت‌ها: صداهای مردمی و گفتمان‌های متقابل

قدرت هرجا باشد، مقاومت نیز همزاد آن است. فوکو تأکید می‌کند که قدرت همیشه «رابطه‌ای دوطرفه» است و هیچ سازوکار قدرتی بدون مقاومت پایدار نمی‌ماند . معافیت‌های مالیاتی نیز با نوعی مقاومت نمادین، گفتاری و رسانه‌ای مواجه شده‌اند. مردم عادی، مؤدیان، کسبه کوچک و برخی کارشناسان اقتصادی، معافیت‌ها را نشانه «رانت»، «تبعیض» و «بی‌عدالتی» می‌دانند.

طبق نظرسنجی ایسپا (۱۴۰۲)، بیش از ۷۰ درصد مردم معتقدند که «معافیت‌های مالیاتی باید بازنگری شوند.» این نگرش، شکل‌گیری یک گفتمان اعتراضی را نشان می‌دهد که خواستار شفافیت و پایان‌دادن به استثناها است.

در تحلیل بوردیو، این مقاومت‌ها، مبارزه بر سر معنای عدالت هستند. تلاشی برای بازتعریف مشروعیت مالیاتی و بازپس‌گیری قدرت از نهادهای استثنایی.

معافیت و حکمرانی الگوریتمی: بدن‌های خارج از داده

فوکو در مراقبت و مجازات (1975) نشان داد که قدرت مدرن از طریق «مرئی‌سازی» بدن‌ها عمل می‌کند. بدن‌ها باید دیده شوند، ثبت شوند و در معرض انضباط قرار گیرند. در عصر دیجیتال، این مرئی‌سازی بیش از هر زمان دیگری به‌واسطه‌ی داده‌ها انجام می‌شود. داده‌ها همان «چشم‌های پانوپتیکون» هستند که بدن‌های اقتصادی را قابل‌مشاهده، سنجش‌پذیر و قابل‌مجازات می‌سازند. 

با دیجیتالی‌شدن نظام مالیاتی، «داده» تبدیل به ابزار اصلی نظارت و انضباط شده است. سامانه مؤدیان، پایانه‌های فروش، فاکتور الکترونیک، رتبه تمکین و هوش مصنوعی مالیاتی، شبکه‌ای الگوریتمی ایجاد کرده‌اند که بدن‌های اقتصادی را قابل‌مشاهده، سنجش‌پذیر و قابل‌مجازات می‌کند. اما گروه‌های معاف، عملاً بدن‌های خارج از داده هستند: نامرئی، غیرقابل‌کنترل و غیرقابل‌پایش.

در نظام مالیاتی، سامانه مؤدیان، پایانه‌های فروش، فاکتور الکترونیک، رتبه تمکین و هوش مصنوعی مالیاتی، شبکه‌ای الگوریتمی ایجاد کرده‌اند که بدن‌های اقتصادی را در معرض دید قرار می‌دهد. اما گروه‌های معاف، عملاً بدن‌های خارج از داده‌اند، نامرئی، غیرقابل‌کنترل و غیرقابل‌پایش. این نامرئی‌سازی، همان چیزی است که فوکو آن را «سیاست نامرئی‌سازی» می‌نامد: حذف برخی بدن‌ها از شبکه نظارت برای تثبیت قدرت دیگران. و زوباف آن را «قدرت از طریق کنترل داده» می‌نامد: گروه‌هایی که از شبکه داده حذف می‌شوند، در واقع در نقطه اوج قدرت قرار می‌گیرند .

فوکو توضیح می‌دهد که قدرت مدرن همواره میان دو سطح عمل می‌کند: سطح انضباطی (مدیریت بدن‌های فردی) و سطح زیست‌سیاستی (مدیریت جمعیت‌ها). در نظام مالیاتی دیجیتال، این دو سطح در قالب داده‌ها به هم پیوند خورده‌اند. 

– بدن‌های مشمول: مؤدیان حقیقی و حقوقی که باید در سامانه ثبت شوند، تراکنش‌هایشان پایش شود و رتبه تمکین دریافت کنند. 

– بدن‌های معاف: نهادها و گروه‌هایی که از این شبکه خارج‌اند. آنان نه‌تنها از قانون، بلکه از فناوری نیز خارج‌اند. 

این خروج از داده، همان چیزی است که آگامبن آن را «سیاست استثناء» می‌نامد: بدن‌هایی که در مرز قانون قرار دارند، اما همین خروج، نظم کلی را تثبیت می‌کند.

برای فهم بهتر این وضعیت، می‌توان از یک مثال هوایی استفاده کرد. تصور کنید یک شهر از بالا دیده می‌شود: خیابان‌ها، خانه‌ها و خودروها همه در معرض دید هستند. این همان وضعیت بدن‌های مشمول است: آنان در شبکه داده دیده می‌شوند، مسیرشان ثبت می‌شود و حرکتشان قابل‌پایش است. 

اما در میان این شهر، مناطقی وجود دارد که در نقشه هوایی تاریک یا نامرئی‌اند. هیچ داده‌ای از آن‌ها ثبت نمی‌شود. این مناطق همان بدن‌های معاف‌اند: نامرئی، خارج از دید، اما دقیقاً همین نامرئی‌بودن، قدرتشان را تثبیت می‌کند. آنان مانند «مناطق آزاد تجاری» هستند که با وجود گردش مالی بالا، خارج از سامانه مؤدیان قرار دارند. 

این مثال نشان می‌دهد که چگونه استثناء در سطح داده، نظم کلی را بازتولید می‌کند. بدن‌های مشمول باید شفاف باشند، اما بدن‌های معاف، نامرئی باقی می‌مانند.

مناطق آزاد تجاری – با وجود گردش مالی بالا – در بسیاری موارد خارج از سامانه مؤدیان قرار دارند. این خروج از داده، پیامدهایی از جمله: کاهش شفافیت، افزایش فساد، تضعیف رقابت، کاهش اعتماد به نظام مالیاتی ایجاد کرده است.

در حقیقت، استثناء در سطح قانون، در سطح داده تشدید می‌شود، یعنی بدن‌های معاف، نه‌فقط از قانون، بلکه از فناوری نیز خارج‌اند.

معافیت، نظم یا بحران؟

معافیت‌های مالیاتی در ایران، سازوکاری پیچیده و چندلایه‌اند که نه‌تنها پیامدهای مالی، بلکه پیامدهای اجتماعی، سیاسی و نمادین دارند. در چارچوب فوکویی، این معافیت‌ها را باید به‌مثابه تکنولوژی‌های قدرت فهمید. تکنیک‌هایی که بدن‌ها را طبقه‌بندی می‌کنند، برخی را در معرض نظارت و انضباط قرار می‌دهند و برخی دیگر را از این شبکه خارج می‌سازند. 

فوکو در مراقبت و مجازات  نشان داد که قدرت مدرن از طریق «مرئی‌سازی» بدن‌ها عمل می‌کند: بدن‌های مشمول باید دیده شوند، ثبت شوند و در معرض انضباط قرار گیرند. اما هم‌زمان، قدرت با «نامرئی‌سازی» برخی بدن‌ها، یعنی بدن‌های استثنایی، سلسله‌مراتب مشروعیت را تثبیت می‌کند. در نظام مالیاتی، بدن‌های معاف دقیقاً همین نقش را ایفا می‌کنند. آنان نامرئی‌اند، اما همین نامرئی‌بودن، قدرتشان را تثبیت می‌کند و نظم مالیاتی را بازتولید می‌نماید. 

از منظر فوکو، معافیت‌ها را می‌توان نوعی فناوری زیست‌سیاستی دانست. زیست‌سیاست به معنای مدیریت زندگی جمعی است. دولت با معافیت‌ها تصمیم می‌گیرد کدام بدن‌ها باید در چرخه مالیاتی مشارکت کنند و کدام بدن‌ها از آن خارج شوند. این تصمیم، نه‌فقط اقتصادی، بلکه سیاسی و اخلاقی است. بدن‌های معاف به‌عنوان بدن‌های «ارزشمند» یا «قدسی» معرفی می‌شوند، در حالی‌که بدن‌های مشمول به‌عنوان بدن‌های «عادی» و «مطیع» در معرض انضباط قرار می‌گیرند.

فوکو همچنین توضیح می‌دهد که قدرت مدرن همواره میان دو سطح عمل می‌کند: سطح انضباطی (مدیریت بدن‌های فردی) و سطح زیست‌سیاستی (مدیریت جمعیت‌ها). معافیت‌های مالیاتی دقیقاً در این نقطه عمل می‌کنند: بدن‌های فردیِ مشمول را در معرض انضباط قرار می‌دهند، اما بدن‌های جمعیِ معاف را به‌عنوان منابع مشروعیت و سرمایه نمادین تولید می‌کنند. 

از این رو، معافیت مالیاتی نه‌تنها ابزار سیاست‌گذاری، بلکه بنیان یک نظم اجتماعی–اقتصادی است. نظمی که بدن‌های معاف در آن نقش محوری دارند. نظمی که در حال تولید مقاومت، نارضایتی و بحران مشروعیت است. 

به تعبیر فوکو، این وضعیت نشان‌دهنده‌ی «پانوپتیکون معکوس» است. در حالی‌که بدن‌های عادی در معرض دید و نظارت دائمی قرار دارند، بدن‌های استثنایی از این دید خارج‌اند و همین خروج، قدرتشان را تثبیت می‌کند.

بنابراین، پرسش پایانی چنین است: آیا معافیت‌های مالیاتی در ایران به بازتولید نظم و مشروعیت کمک می‌کنند یا به بحران اعتماد و عدالت منجر می‌شوند؟ پاسخ فوکویی روشن است: هر نظمی که بر پایه‌ی استثناء بنا شود، همواره در معرض مقاومت و بحران قرار دارد. معافیت‌ها اگر شفاف و عادلانه نباشند، به‌جای تثبیت مشروعیت، به فرسایش آن منجر خواهند شد. 

دکتر مهراب عالی (عضو اندیشکده صدراعظم):

در اندیشه فوکو قدرت نه در قالب یک نیروی سرکوب‌گر متمرکز، بلکه در شکل شبکه‌ای از روابط  نفوذی و سازنده عمل می‌کند. قدرت افراد را مطیع نمی‌کند بلکه آنان را می‌سازد، طبقه‌بندی می‌کند در معرض سنجش قرار می‌دهد و در نهایت آنان را در قالب سوژه‌هایی قابل اندازه‌گیری و قابل محاسبه باز تولید می‌کند.

هر سازوکار قدرت، هم‌زمان یک سازوکار دانش است؛ زیرا تنها از طریق ساختن دانش قابل اتکا درباره افراد است که قدرت می‌تواند اعمال شود. مالیات در این میان نه صرفاً یک ابزار ثبت و حسابرسی، بلکه شکلی از حکومت‌مندی اقتصادی است که دولت از طریق آن افراد را در مقام سوژه‌های اقتصادی تعریف، شناسایی و تربیت می‌کند.

در ایران، مؤدی مالیاتی همچون یک فرد طبیعی یا حقوقی ظاهر نمی‌شود؛ بلکه به مثابه سوژه‌ای تولید می‌شود که درون شبکه‌ای از سامانه‌ها، قواعد، مقررات، تهديدها و امتیازدهی‌ها، پیوسته بازسازی  می‌شود. فرد از لحظه ورود به نظام مالیاتی وارد چرخه‌ای از ثبت، طبقه‌بندی، ارزیابی، رتبه‌گذاری و نظارت می‌شود. چرخه‌ای که نه فقط برای کنترل، بلکه برای ساختن رفتار مطلوب طراحی شده است. بنابراین باید پرسید: مؤدی مالیاتی چگونه ساخته می‌شود؟ و سازوکارهای قدرت دانش در نظام مالیاتی ایران چگونه به خلق این سوژه می‌انجامند؟

در این تحلیل به جای آنکه نظام مالیاتی را به مثابه مجموعه‌ای از مقررات بررسی کنیم، آن را همچون نظامی از سوژه‌سازی تحلیل می‌کنیم. بدین معنا که ثبت‌نام، طبقه‌بندی، رتبه‌بندی، تمکین، تهدید به رسیدگی و نظارت دیجیتال همگی به عنوان فرآیندهای تولید سوژه بازخوانی می‌شوند. فرآیندهایی که در ظاهر اداری‌اند، اما در عمق خود حامل منطق‌های قدرت مدرن هستند. 

ثبت‌نام: لحظه آغازین سوژه‌سازی و ورود به ماتریس قدرت دانش

ثبت‌نام در درگاه ملی مالیات، نخستین تجربه فرد در مواجهه با نظام مالیاتی است. فوکو تأکید می‌کند که ثبت، نخستین عملکردِ قدرتِ انضباطی است. زیرا فرد را از وضعیت نامرئی و نامشخص به وضعیت قابل رؤیت، قابل اندازه‌گیری و قابل دسته‌بندی تبدیل می‌کند. در نظام مالیاتی نیز صدور کداقتصادی صرفاً تخصیص یک شناسه نیست، بلکه نوعی تولید اُبژه اداری است که فرد را وارد قلمرو مشاهدات دولت می‌کند.

تخصیص پوشه در سامانه مؤدیان با گردآوری اطلاعات هویتی، صنفی، درآمدی و دارایی، نوعی پروفایل دانایی درباره فرد ایجاد می‌کند. در سال ۱۴۰۲ بیش از ۸ میلیون مؤدی در این سامانه ثبت شدند. امری که خود بخشی از پروژه شناسایی کامل مؤدیان مالیاتی معرفی شد. به این ترتیب فرد قبل از هر اجبار قانونی در قالب سوژه‌ای قابل مشاهده ظاهر می‌شود. فوکو این مرحله را تولید زمینه انضباط می‌نامد؛ زیرا آنچه دیده شود، می‌تواند کنترل شود.

ثبت‌نام با این حال تنها یک گام اداری نیست، بلکه نوعی تشکیل رابطه «سوژه – نهاد» است. فرد از این مرحله به بعد دیگر یک شهروند ساده نیست، بلکه ذیل نظم مالیاتی دارای هویت جدیدی می‌شود؛ «هویت مؤدی». این هویت، او را در معرض داوری، ارزیابی و انضباط قرار می‌دهد.

طبقه‌بندی مؤدیان: اقتصاد سیاسی دانایی و سامان‌دهی رفتار

پس از ثبت‌نام، نظام مالیاتی به سرعت وارد مرحله دوم سوژه‌سازی می‌شود. طبقه‌بندی فوکو معتقد است که طبقه‌بندی یکی از ستون‌های اصلی قدرت مدرن است. زیرا طبقه‌بندی امکان اعمال سیاست‌های متفاوت و تنظیم رفتارها را فراهم می‌کند.

در نظام مالیاتی مؤدیان به دو دسته اصلی: اشخاص حقیقی و حقوقی و اشخاص حقیقی خود به سه گروه اول، دوم و سوم تقسیم می‌شوند و هر دسته، شبکه‌ای از مقررات و نظارت مختص خود را  دریافت می‌کند. این فرآیند نوعی حکومت‌مندی تفکیکی است. هر گروه انضباط و تکالیف متفاوتی دارد. مرکز پژوهش‌های مجلس در سال ۱۴۰۲ تصریح می‌کند که طبقه‌بندی مؤدیان اساس سیاست‌گذاری مالیاتی ایران است و بدون آن نظارت هدفمند امکان‌پذیر نیست. از نگاه فوکویی این طبقه‌بندی‌ها صرفاً ابزار اداری نیستند، بلکه رژیم دانایی را شکل می‌دهند؛ رژیمی که از طریق آن دولت می‌تواند رفتار اقتصادی مردم را بخواند، پیش‌بینی و جهت‌دهی کند. به عنوان نمونه گروه‌های شغلی با درآمد بالا تحت نظارت شدیدتر و با معافیت‌های محدودتر قرار می‌گیرند؛ در حالی که مشاغل خُرد که اکثراً مشمول تبصره ماده ۱۰۰ قانون مالیات‌های مستقیم نیز می‌شوند با تکالیف ساده‌تر مواجه‌اند. این تفکیک نوعی فناوری تنظیم رفتار است. دولت با تفکیک، از فشار کنترل مستقیم می‌کاهد و از طریق قواعد متفاوت رفتارها را شکل می‌دهد.

رتبه تمکین: امتیازدهی به مثابه انضباط نرم و فناوری تنظیم رفتار

نظام «رتبه‌بندی تمکین» یکی از مهم‌ترین سازوکارهای انضباطی در سال‌های اخیر بوده است. با این رتبه‌بندی فرد نه بر اساس ماهیت اقتصادی خود بلکه بر اساس رفتار مالیاتی تعریف می‌شود. فوکو در مراقبت و تنبیه توضیح می‌دهد که انضباط مدرن از طریق اندازه‌گیری رفتار و نسبت دادن امتیاز به افراد کار می‌کند؛ زیرا امتیازدهی جایگزین مجازات مستقیم می‌شود و افراد را به خود تنظیمی سوق می‌دهد. در سامانه‌های مالیاتی مؤدیانی که رتبه تمکین بالاتری دارند از حسابرسی کمتر، فرایندهای اداری کوتاه‌تر و حتی اعتبار بانکی بهتر برخوردار می‌شوند؛ در حالی که رتبه تمکین پایین، فرد را در معرض کنترل شدید، رسیدگی دقیق و جریمه قرار می‌دهد. این وضعیت تبلور قدرت انضباطی است.

قدرتی که کمتر مجازات می‌کند و بیشتر نمره می‌دهد. همچون مدارس، سربازخانه‌ها یا زندان‌های مدرن که فوکو درباره آن‌ها بحث می‌کند. نظام مالیاتی نیز سازوکاری از جزئی‌سازی رفتارها را به کار می‌گیرد کوچک‌ترین خطاها، تأخيرها و ناهماهنگی‌ها در رتبه مؤدی اثر می‌گذارد. رتبه تمکین، فرد را به این فکر می‌اندازد که چگونه از نگاه دولت ظاهر شود و به این ترتیب کنترل از بیرون به درون منتقل می‌شود.

تهدید به رسیدگی: قدرت انضباطی و تولید اقتصاد ترس

در بسیاری از نظام‌های اداری تهدید به رسیدگی یک ابزار معمول است. اما در دستگاه مالیاتی، این تهدید ساختاری‌تر و عمیق‌تر عمل می‌کند. فوکو توضیح می‌دهد که قدرت انضباطی نه از طریق مجازات قطعی، بلکه از طریق امکان همیشگی مجازات عمل می‌کند. یعنی افراد باید دائماً احساس کنند که ممکن است دیده شوند و ممکن است مورد رسیدگی قرار گیرند. تهدید به رسیدگی به‌ویژه پس از الزامی شدن صدور صورتحساب الکترونیکی اهمیت مضاعفی یافته است.

سازمان امور مالیاتی کشور در سال ۱۴۰۱ اعلام کرد مؤدیانی که صورتحساب الکترونیکی صادر نکنند، مشمول جریمه و حسابرسی خواهند شد. این تهدید به سرعت اثر خود را نشان داد: میزان صدور صورتحساب در اصناف افزایش یافت؛ پیش از آن‌که حتی رسیدگی انجام شود. این همان منطق فوکویی است که بیان می‌کند: «جریمه لازم نیست اتفاق بیفتد؛ کافی است احتمال آن وجود داشته باشد.»

تهدید به رسیدگی نوعی قدرت سراسربینانه است؛ زیرا فرد باید همیشه فرض کند که تحت نظارت است. همان‌طور که در معماری زندان پانوپتیکن، زندانی نمی‌داند که مراقب در برجک حضور دارد یا خیر امّا الزاماً رفتار خود را تنظیم می‌کند؛ در نظام مالیاتی نیز مؤدی نمی‌داند آیا داده‌هایش بررسی می‌شود یا نه اما ناچار به هماهنگی با انتظارات نهاد مالیاتی است.

سوژه‌سازی دیجیتال: ظهور حکمرانی الگوریتمی و بدن‌های داده‌ای

با دیجیتالی شدن نظام مالیاتی نوع جدیدی از سوژه‌سازی پدیدار شده است، سوژه‌سازی از طریق  داده. در رویکرد فوکو قدرت مدرن به طور فزاینده به داده‌ها وابسته می‌شود؛ اما در عصر دیجیتال  این داده‌ها نه فقط ابزار بلکه بستر تولید سوژه هستند. زوباف (۲۰۱۹) این روند را «سرمایه‌داری  نظارتی» می‌نامد؛ جایی که رفتار انسان از طریق تحلیل داده‌ها پیش‌بینی و هدایت می‌شود. اتصال سامانه مؤدیان به بانک مرکزی و دیگر نهادهای داده‌ای، نظام مالیاتی را قادر ساخته که تراکنش‌ها، خریدها، فروش‌ها، دارایی‌ها و قراردادها را به طور خودکار ردیابی کند. حالا «بدن داده‌ای» جایگزین «بدن فیزیکی» مؤدی شده است. فرد نه به عنوان شخص، بلکه به عنوان مجموعه‌ای از تراکنش‌ها و سیگنال‌ها فهمیده می‌شود. انتخاب خودکار مؤدیان پرریسک برای رسیدگی مصداق روشن حکمرانی الگوریتمی است. اینجا نه کارمند اداره مالیات، بلکه مدل ریسک مالیاتی است که تصمیم می‌گیرد چه کسی در معرض انضباط قرار گیرد. فوکو پیش‌بینی کرده بود که قدرت مدرن، روزی به نقطه‌ای می‌رسد که «چرخش اطلاعات» جایگزین «دستور مستقیم» می‌شود و اکنون این همان نقطه است.

مقاومت در برابر سوژه‌سازی: تاکتیک‌های روزمره و سیاست بدن‌های کوچک

قدرت هرگز بدون مقاومت وجود ندارد؛ این اصل بنیادین فوکو است. در برابر سازوکارهای  سوژه‌سازی مالیاتی انواع مقاومت‌های روزمره و خُرد پدید آمده‌اند. اسکات (۱۹۸۵) این مقاومت‌ها را «سلاح ضعفاء» می‌نامد. تاکتیک‌هایی که علنی نیستند، اما به طور مداوم نظم انضباطی را مختل می‌کنند. مقاومت‌هایی مانند: عدم صدور صورتحساب، استفاده از کارت‌خوان دیگران، نگه‌داشتن حساب‌های غیررسمی یا ارائه ناقص اطلاعات فی‌مابین، تنها تخلف نیستند؛ بلکه بازتابی از تجربه بی‌اعتمادی تاریخی به دولت، احساس تبعیض و ترس از مجازات‌های سلیقه‌ای هستند. پژوهش ایمان و قاسمی (۱۳۹۷) نشان می‌دهد که برخی مؤدیان، فرار مالیاتی را حق طبیعی در برابر بی‌عدالتی مالیاتی تلقی می‌کنند. این مقاومت‌ها نشان می‌دهد که فرآیند سوژه‌سازی هرگز کامل نمی‌شود. سوژه مالیاتی، هم‌زمان که تحت انضباط قرار می‌گیرد از این انضباط نیز می‌گریزد. این همان دیالکتیک قدرت مقاومت است که فوکو آن را اساس پویایی قدرت می‌دانست.

جمع بندی: مؤدی به مثابه محصول و امکان

بر اساس تحلیل فوکویی مؤدی مالیاتی در ایران یک داده اداری نیست بلکه سوژه‌ای است که  درون شبکه قدرت دانش تولید می‌شود. از لحظه ثبت‌نام تا رتبه‌بندی، از احتمال رسیدگی تا رصد  الگوریتمی، مؤدی در معرض فرآیندهای مداوم بازتعریف و بازساخت قرار دارد. این سوژه نه کاملاً  مطیع است و نه کاملاً مقاوم؛ بلکه در وضعیتی شناور میان انضباط و گریز زندگی می‌کند. در نتیجه نظام مالیاتی را باید نه فقط یک نظام درآمدی، بلکه یک نظام هویت‌ساز، رفتارساز و سوژه‌ساز دانست.